Peyvsaziya devokên kurmancî di pirtûka Mackenzie de

Mînakên Kurmanciya Jorî

Em ê îro li dûv bîr û boçûnên D. N. MacKenzie yên di pirtûka Kurdish Dialect Studies I[1] bala xwe bidin peyvsaziya devokên kurmancî (rûpel: 214-219). Me berê bîr û boçûnên wî yên der barê peyvsaziya devokên kurmanciya naverast (soranî) de pêşkêş kiribû, li wir dabû xuyakirin ku em ê li ser devokên kurmanciya jorîn jî binivîsin. Di dawiya vê gotarê de em ê peyvsaziya her du zaravayên kurdî bi kurtasî bidin ber hev.

PEYVÊN HEVEDUDANÎ

Li gorî MacKenzie di devokên kurmancî de du cure peyvên hevdudanî hene.

1. Du navdêr an jî rengdêr digihêjin hev û navbergira /û/ dikeve navberê. Ev cure pir ne berbelav be jî nimûneyên wê hene.

Mînak: karûbar, serûçav, teyrûtewal (balinde), êkûdû…

2. Bi dubarekirina dengên zimîn û bi alîkariya navbergira /-e-/ pêk tê.

Mînak: bilqebilq, huşehuş, kusekus, xirexir…

3. Hinek peyv jî bi dubarekirina navdêran û alîkariya paşgira biçûkker /-ok/ê pêk tên.

Mînak: virvirok, xalxalok, xazxazok…

4. Du navdêr tên ber hev yek yekê rave dike, ev her du navdêr ne forma ravekê de lê hin caran raveker û raveber cih diguherin her wekî; “kana gilê” dibe gilkan, hin caran jî raveber û raveber li cihê xwe ne, lê di navberê de veqetandek nîn e, her wekî jina bavî dibe jinbav.

Mînak: gilkan, meçêtir (ji me çêtir), rojava, birazava, gulbihar, kurxal, kûregêç (çala sotina gêçê), jinbab…

5. bi alîkariya navbergira /-e-/ du navdêr tên ber hev û peyveke hevedudanî pêk tînin.

Mînak: avemast, bereaş, falkepûnk, janeser (serêş)…

6. Rayeka dema niha ya lêkeran an jî pareng (past participle) wekî paşgir tên bikaranîn û peyveke nû bi dest dikeve.

Mînak: didankêş, desgir (destgistî), mêrkuj, masîgir, serşo, serşok, desberday (destbelav), tilday (werimî), xûngirtî

7. Peyvên hevedudanî yên raveker bi piranî ji navekî û rengdêreke raveker pêk tên. Kêm caran jî navdêrek tê ber navdêreke din.

Mînak: bakurove (şilope)

Dibe ku rengdêra raveker berî navdêrê jî were.

Mînak: kew, reşmal, zirbab…

Carinan jî li pey navdêrê tê, her wekî; dehlereşik, kunemêrûsûar, masîxirik, pezkûvî, tûmirî (tûyên derewîn)…

Carinan jî dengê navbergir /-e-/ dikeve navberê.

Mînak: kirmesorik, kêzereş (çirçirk)…

Hinek ji van peyvan bi pêşgira neyîniyê /ne-/ pêk tên. Her çiqas MacKenzie ev peyv wekî peyvên hevedudanî hesibandibin jî, ew peyvên dariştî ne, lewre li vê derê pêşgira /ne-/

Mînak: nehiş, nexoş…

Peyvên hevedudanî yên talî yên rengdêrî dibe ku yên xwedîtiyê an jî yên daçekî bin. Di van peyvan de carinan rengdêr tê pêşiyê, caran jî diçe paşiyê. Yên xwedîtiyê wateya xwedîtiyê didin.

Mînak: durû, giranba, zilaqûnk, bênteng, çirikdirêj, dumeqesik, hestîsivik, xûnşîrîn, navçavşîn, serrût, serteşî, pirçzer

Her daçekî daçekê werdigirin. Bo nimune, gelek peyv jî bi alîkariya daçekên /pi[2]-/ û /bê-/, /ber-/, /pêş-/ bi dest dikevin.

Mînak: piçek, pihîvî, pihewes, pilez, bisanaî, pişiyarî, pitişt (ducanî), bixeber, bêxwê, berdest, berpirs, pêşçav, tixew…

PEYVÊN DARIŞTÎ

Ev paşgirên li xwarê navdêran çêdikin:

1- Navdêrên Razber

a) Paşgira /-î/ ji rengdêran navdêrên razber çêdike.

Mînak: ecizî, giranî, kora[3]î, layiqî, sivikî, sarî, şiyarî, tûraî, xûndarî…

Ev paşgir /-î/ bi rengên /-aî/, /-atî/ û /-yatî)[4] jî xwe nîşan dide.

Mînak: dirêzaî, panaî, panatî, dujminatî, kiçikatî, kevnatî, soryatî, sivikyatî…

Her wiha paşgirên /-înî/ û /-anî/ jî navdêrên razber ên rewşê pêk tînin.

Mînak: dostînî, dostanî, hevalînî, lavanî (ciwantî)…

b) Paşgirên Biçûkker

Paşgirên li xwarê wateyên cur bi cur didin navdêrê, mirov dikare hinekan ji wan wekî biçûkker (diminutive) pênase bike. Pirî caran wateya peyva xwerû naguhere û bikaranîna paşgirê jî bidilxwazî ye.

(i)k: axurik, balîfik, berik (xiçîk), bêrik, berrik, berxik, dorik, guharik, hirmî>hirmîk, colan> colank (çîncir), lihêfik…

-ok: binefşok, benok, beniştok, bazinok, bizmarok, dudevok, kengirok, lixavok, qeleflok, teyrok, zimanok

-lik, -lke (kêmtir): spîlik, pêşûlke, pişîlka mîra …

oşik : beqmaroşik, dapîroşik (pîrevok)…

2- Navdêrên Şênber

Paşgirên -(e)van[5], -çî[6] navdêrên bazirganî/ berhemendiyê pêk tînin.

Mînak:evan, berxevan, karevan, rezevan, neçîrvan, tenûrvan; çaçî, lexmeçî…

-ker, -kar: Ev her du paşgir wateya biker didin peyvê.

Mînak: şerker, harîkar…

-an, -ane, -anê: Navên lîstikan pêk tînin.

Mînak: holan (polo), çemkane (hokey), damanê (nehberk), golanê (fûtbol), ketîkanê (pêncok), lukmanê (boks), mehrûxetanê (şêr û xet)[7], matanê (lîstika bi xaran), sertirincanê (kişik), xolêkdananê (gulaş)…

3- Paşgirên ku rengdêran çêdikin.

-î: Ji navdêran rengdêran çêdike.

Mînak: binî, gundî, pivazî, qehweyî, qirêjî…

-ok: ev paşgir kêm caran wekî /-o/ jî tê bikaranîn û ji navdêran rengdêrên çawaniyê pêk tîne.

Mînak: tirsok, gilîzo (devgirêz), kilmîşo (çilmok, lîçok)…

-dar: Ji navdêran rengdêrên xwedîtiyê pêk tîne.

Mînak: birîndar, deyndar, kovandar, xûndar…

D. N. MacKenzie di dawiya vê beşê de qala paşgirên /-în/ û /-andin) ên ku lêkeran pêk tînin jî kiriye, ji bo wan jî ev mînak dane elemandin, elemîn, hebandin, hebîn, helandin, qetandin…

Hevrûkirina peyvsaziya kurmancî û soranî

Di pêkhatina peyvên hevedudanî de rêzik û rêbaz yek e. Rêbaza pêşîn a pêkanîna peyvan bidestxistina pevyên hevedudanî ye. Di vê rêbazê de carinan du peyv tên ber hev û peyveke nû pêk tînin carinan jî navbergirek dikeve navberê. Pêkanîna peyvên hevedudanî yên sade di devokên her du zaravayan de jî wekî hev in. Bo nimûne; çalaw (çalav), çermega, gulegenim (gulgenim)…

Navbergira /û/ a kurmancî di soranî de her wekî /û/ hem jî bi rengên /ew/ û /aw/ derdikeve pêşberî mirov. Her wekî bejnûbala (bejn û bal), rêkûpêk, rengawreng. Navbergira /e/ di her du zaravayan de jî heye; xirtexit, qaspeqasp (qebeqeb).

Paşgira /-î/ û alomorfên wê di her du zaravayan de wekî hev in. Ev paşgir navê diyardeyê çêdike: agadarî (agahdarî), asanî (hêsanî), bilindayî, birayetî… Paşgirên biçûkker di her du zaravayan de jî hin caran wekî paşgirên bêjesaz kar dikin. Lê belê hejmara paşgirên biçûkker di soranî de ji hejmara paşgirên bi heman peywirê zêdetir in.

Mînak: baxçe, destik, lûtke, tîrok, firfiroke, xirkele, mêrûle, pişîle, gurçîle, karîle, mêşûle, dasûlke, gozele, kiçole…

Rayeka dema niha û pareng di her du zaravayan de jî wekî binkeyên bêjesaz têne bikaranîn.

Mînak: baweşên (baweşînk), bizinmij, xwênrêj (xwînrêj), zorzan (pirzan), soravkiraw (soravkirî)… Paşgirên bêjesaz di her du zaravayan de nêzî hev in. Wekî mîna paşgirên -dan (derzîdan), -ga /-geh (tavgeh), -istan (şaristan), -dar (beşdar), -baz (qumarbaz), -ker (şerker), -lan (berdelan, ), -ger (asinger/hesinkar), -e (kone), -er (kujer),-în (agirîn), -men /-mend (dadmend), -kar (reşkar), -ewan/ -van (aşewan/ aşvan)… di her du zaravayan de ji bilî guherîna rêzikî ya hin dengan wekî hev in.

Paşgira -çî ku ji tirkî derbasî kurdî bûye di her du zaravayan de jî heye. Mînak: boyaxçî, çayçî… Di dawiyê de em dikarin bibêjin ku peyvsaziya her du zaravayan nêzî hev e û gelek morfemên bêjesaz di her du zaravayan de bi reng û wateya xwe yek in.

Binêre:

[1] MacKenzie, D. N. (1961). Kurdish Dialect Studies-I, Oxford University Press, London.
[2] Mackenzie ew wekî /pi-/ daye lê di zimanê nivîskî de wekî /bi-/ cihê xwe girtiye. Her Mackenzie /bi-/ û /bê-/ wekî daçek bi nav kirine, lê ew bi xwe pêşgir in.
[3] Dema ku du dengdêr tên ber hev ji dengên alîkar (y, w, h) yek dikeve navberê. koraî dibe korayî, toraî dibe torayî.
[4] Her çiqas MacKenzie qal nekiribe jî ev bi rengê /-tî/ jî derdikeve pêşberî mirov. Her wekî hevaltî, dijmintî, xayîntî…
[5] Ev paşgir di kurmanciya Bakur de wekî /-van/ tê bikaranîn, her wekî baxvan, rezvan, aşvan …
[6] Ev paşgireke tirkî ye, jixwe peyvên ku hatine dariştin (çayçî, laximçî) jî ji tirkî derbasî kurdî bûne.
[7] Navekî “yazı tura” ya tirkî jî “şil û ziwa” ye li şûna pereyan bi kêvir tê lîstin.

Yazının Türkçesini buradan okuyabilirsiniz.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

dinamobet
1xbet
nakitbahis
ngsbahis
bahigo
onwin
paribahis
perabet
piabet
pinup
pulibet
redwin
sahabet
bahigo
perabet
ngsbahis
onwin
bahiscom
paribahis
belugabahis
tipobet
piabet
pulibet
sahabet
setrabet
slotbar
superbahis
timebet
tipobet
tumbet
vdcasino
vevobahis
bahiscom
casibom giriş
lidyabet giriş
lidyabet
jojobet
betmarlo giriş
marsbahis giriş
betcup giriş
bets10
Asyabahis
betmoon
betnano
bahigo
limanbet
makrobet
mariobet
meritking
mobilbahis
mostbet
cratosslot
sekabet
dinamobet
bahigo
perabet
ngsbahis
onwin
bahiscom
paribahis
belugabahis
tipobet
bahigo
onwin
bahigo
betcup
matbet
mariobet
mariobet
setrabet giriş
supertotobet giriş
tarafbet giriş
tipobet giriş
tulipbet giriş
tümbet giriş
vdcasino giriş
winxbet giriş
betpark
betroad
bets10
bettilt
betvole
casibom
casinomaxi
casinoper
dinamobet
grandpashabet
goldenbahis
holiganbet
hovardabet
imajbet
interbahis
jojobet
asyabahis
bahsegel giriş
bahsegel giriş
casibom giriş
betvole
casibom
bets10
casinomaxi
casinomaxi
casinoper
cratosslot
dinamobet
dumanbet
grandpashabet
betvole
casibom
bets10
casinomaxi
casinomaxi
casinoper
cratosslot
dinamobet
dumanbet
grandpashabet
superbetin
sekabet giriş
rexbet
rokubet
romabet
sahabet
savoybet
sekabet
setrabet
superbet
tarafbet
tipobet
tulipbet
tumbet
winxbet
neyine
noktabet
norabahis
oleybet
onbahis
onwin
orisbet
padisahbet
palacebet
paribahis
parmabet
perabet
piabet
pinup
pokerbeta
polobet
pusulabet
redwin
kralbet
ligobet
mariobet
limanbet
limanbet
matadorbet
matbet
meritking
milanobet
milosbet
mostbet
mrbahis
nakitbahis
extrabet
gobahis
gorabet
hilbet
ikimisli
Abdulla62630105
jetbahis
jojobet
klasbahis
betpark
betpas
betper
interbahis
goldenbahis
betcup
slotbar
asyabahis
xslot
restbet
rexbet
rokubet
romabet
sahabet
savoybet
sekabet
setrabet
supertotobet
superbet
tipobet
tarafbet
tulipbet
tumbet
winxbet
vdcasino
venüsbet
winxbet
orisbet
padişahbet
palacebet
paribahis
parmabet
perabet
piabet
pinup
polobet
pusulabet
redwin giriş
ligobet
asyabahis
slotbar
xslot
rexbet
romabet
sahabet
savoybetting
savoybetting
sekabet
setrabet
kralbet
matadorbet
markajbet
matbet
milanobet
milosbet
mobilbahis
mostbet
mrbahis
nakitbahis
extrabet
favoribahis
favorisen
gobahis
gorabet
grandpashabet
hilbet
ikimisli
imajbet
intobet
jasminbet
jetbahis
jojobet
klasbahis
betorspin
betpark
betpas
betper
betroad
betsat
bettilt
betturkey
betvole
casibom
casinovale
celtabet
dinamobet
discountcasino
dumanbet
elexbet
elitbahis
Kadıköy Escort
restbet
avcılar escort
esenyurt escort
bahçeşehir escort
beylikdüzü escort
bakırköy escort
halkalı escort
şirinevler escort
şişli escort
istanbul escort
esenyurt escort
avcılar escort
tarafbet
betist giriş
showbet
xslot giriş
favorislot
barn festival
pragmatic slot oyunları
radissonbet
egt oyna
betmarlo
floating dragon oyna
bonus hunt" rel="dofollow">bonus hunt">bonus hunt
aresbet
tombala oyna
wild wild riches oyna
betibom
dog house megaways
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
wild west gold oyna
markaj giriş
trwin giriş
altıncasino
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
sugar rush oyna
hiperwin
sweet bonanza oyna
diyarbet
diyarbet
mrbahis
favorislot
markaj giriş
trwin
big bass bonanza oyna
gates of olympus oyna
egt oyna
favorislot
markaj giriş
trwin
betingo
bahisbudur
casi pol
casipol giriş
casipol giriş
casipol
casipol
romabet
mrbahis
casipol şikayetvar
casipol giriş
casipol twitter
casipol şikayet
casipol
casipol güncel giriş
casipol güncel
casipol giriş
casipol girişi
pendik escort
xuhbebie
restbet